Badanie zostało przeprowadzone w formie ogólnopolskiej ankiety internetowej skierowanej do nauczycieli bibliotekarzy szkolnych. Ankieta była dostępna od października do końca listopada 2025 roku i miała charakter dobrowolny oraz anonimowy, co sprzyjało uzyskaniu szczerych i niewymuszonych odpowiedzi, w tym rozbudowanych wypowiedzi w pytaniach otwartych. W badaniu wzięło udział 1825 nauczycieli bibliotekarzy, reprezentujących wszystkie województwa oraz różne typy szkół i placówek oświatowych. Liczebność próby oraz jej zasięg terytorialny pozwalają uznać wyniki badania za reprezentatywne, a uzyskane dane – za istotne poznawczo i diagnostycznie.

Zakres tematyczny badania obejmował w szczególności:
– charakterystykę zawodową respondentów (województwo, placówkę/szkołę, staż pracy, status zawodowy, wiek, wymiar etatu),
– warunki pracy bibliotek szkolnych,
– zakres realizowanych zadań,
– skalę wykonywania obowiązków dodatkowych niezwiązanych bezpośrednio z biblioteką szkolną,
– zastępstwa doraźne, dyżury i zadania opiekuńcze,
– dostęp do wsparcia merytorycznego i doskonalenia zawodowego,
– subiektywną ocenę obciążenia pracą oraz problemów zawodowych.

      W przypadku pytań wielokrotnego wyboru respondenci mieli możliwość wskazania więcej niż jednej odpowiedzi, co pozwoliło na uchwycenie kumulacji obowiązków oraz rzeczywistego zakresu zadań realizowanych przez nauczycieli bibliotekarzy.
      Analiza odpowiedzi dotyczących liczby etatów w bibliotekach szkolnych wskazuje, że 37% dysponuje jednym pełnym etatem w bibliotece (pensum nauczyciela bibliotekarza wynosi 30 godzin zegarowych). 548 badanych wskazała, że w ich bibliotekach jest więcej niż jeden etat, ale mniej niż dwa etaty (byli to bibliotekarze ze szkół dużych, powyżej 700 uczniów). Jednak znaczna część nauczycieli bibliotekarzy (338 osób, co stanowi 16%) pracuje w niepełnym wymiarze godzin.

      W większości przypadków biblioteka szkolna obsługiwana jest przez jednego nauczyciela bibliotekarza (55%, 1011 odpowiedzi), nie zawsze zatrudnionego na pełnym etacie (rekord to biblioteka szkolna czynna przez jedną godzinę w tygodniu). Inni wskazują na pracę w bibliotece jako „dorywczą” (np. w celu uzupełnienia godzin) .

       Ważnym aspektem badania było wskazanie na umiejscowienie biblioteki w strukturze budynku. Bywają biblioteki zlokalizowane są na strychu (34 odpowiedzi – 2% badanych) czy w piwnicy (133 odpowiedzi – 7%) lub też na wyższych, mniej dostępnych kondygnacjach w budynkach. Większość respondentów wskazała jako miejsce usytuowania biblioteki na parter (765 odpowiedzi – 42%) lub pierwsze piętro (593 odpowiedzi – 32%), co jest dogodną lokalizacją dla użytkowników i pracowników. Warunki lokalowe bibliotek szkolnych są zróżnicowane i w wielu przypadkach są niewystarczające do realizacji pełnej oferty dydaktycznej i wychowawczej.

       W pytaniu o sposób pozyskiwania nowości czytelniczych do biblioteki respondenci mogli wskazać wszystkie możliwe źródła. Warto zauważyć, iż 1461 (80%) respondentów zakupu nowości czytelniczych dokonuje w ramach Narodowego Programu Rozwoju Czytelnictwa. Środki z budżetu szkoły otrzymuje 56% (1022). Dużą pomocą okazuje się wsparcie finansowe Rad Rodziców, aż 39% respondentów korzysta z tego typu pomocy. Zatrważające jest, że miażdżąca przewaga (76%) ankietowanych bibliotekarzy nie dysponuje regularnym budżetem na cele biblioteczne.

        Niepokojącym zjawiskiem jest wykorzystywanie pomieszczeń bibliotecznych do prowadzenia planowych lekcji przez innych nauczycieli (sporadycznie 43%, często 14%, a regularnie według planu 13%). Jedynie 30% bibliotekarzy twierdzi, że biblioteka nie stanowi dodatkowej klasopracowni. Warto zauważyć, że 67% ankietowanych potwierdziło skomputeryzowanie biblioteki.

       Zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa oświatowego oraz zapisami statutów szkół, nauczyciel bibliotekarz realizuje zadania o charakterze dydaktycznym, wychowawczym i opiekuńczym, związane bezpośrednio z funkcjonowaniem biblioteki szkolnej.

Do podstawowych obowiązków należą w szczególności:
– gromadzenie, opracowywanie i udostępnianie zbiorów bibliotecznych,
– prowadzenie działań na rzecz rozwoju czytelnictwa,
– wspieranie uczniów w rozwijaniu kompetencji informacyjnych i medialnych,
– współpraca z nauczycielami w realizacji podstawy programowej,
– organizacja wydarzeń edukacyjnych i kulturalnych,
– indywidualna praca z uczniem, w tym uczniem ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi.

       Zakres tych zadań jednoznacznie wskazuje, że nauczyciel bibliotekarz jest nauczycielem – specjalistą, realizującym istotne cele edukacyjne szkoły. Charakter pracy wymaga ciągłości, planowania oraz realnej dostępności biblioteki szkolnej dla uczniów i nauczycieli.

       Analiza wyników ankiety pokazuje jednak wyraźną rozbieżność pomiędzy zakresem zadań statutowych, a codzienną praktyką stosowaną wobec bibliotek szkolnych i nauczycieli bibliotekarzy. W znacznej części placówek nauczyciel bibliotekarz realizuje liczne obowiązki niezwiązane bezpośrednio z biblioteką szkolną, zdecydowanie wykraczające poza ustawowe przepisy. Często są to obowiązki powierzane w odpowiedzi na bieżące (natychmiastowe) potrzeby organizacyjne szkoły.

Często bibliotekarz pełni zadania o charakterze usługowym. Prowadzi:
– sprzedaż książek,
– organizację kiermaszu,
– obsługę finansową,
– obsługę urządzeń technicznych dla całej szkoły (biblioteka jako punkt ksero: drukowanie, kserowanie, laminowanie dokumentów itp.),
– obsługę gastronomiczną uroczystości szkolnych.

       Zatrważający jest fakt, że w niektórych placówkach biblioteka szkolna pełni przez większość roku szkolnego funkcję sklepiku szkolnego, w którym sprzedawane są – nie, nie książki, a słodycze, popcorn, ciasta itp., które mają zasilić budżet placówki.

        W relacjach respondentów pojawia się poczucie, że granice obciążenia pracą nie są jasno określone, a decyzje dotyczące powierzania zadań dodatkowych nie uwzględniają ani specyfiki pracy biblioteki szkolnej, ani konsekwencji dla realizacji jej podstawowych funkcji. Nadmierne i niekontrolowane rozszerzanie zakresu obowiązków nauczyciela bibliotekarza prowadzi nie tylko do obniżenia jakości funkcjonowania biblioteki szkolnej, wpływa negatywnie na działanie całej szkoły.

     Biblioteka szkolna, pozbawiona możliwości systematycznej pracy, przestaje pełnić rolę zaplecza dydaktycznego i kulturowego, co ogranicza wsparcie udzielane uczniom oraz nauczycielom przedmiotowym. Wysokość pensum nauczyciela bibliotekarza (warto podkreślić, że jest to najwyższe pensum ze wszystkich nauczycieli) wpływa również na bardzo niesprawiedliwe wynagradzanie.  Zgodnie z nowymi zapisami prawnymi nauczyciel bibliotekarz realizujący zastępstwo doraźne otrzymuje wynagrodzenie według swojego pensum, co oznacza że otrzymuje 40% mniej za taką samą pracę, niż nauczyciel tzw. tablicowy. Jest to jawne łamanie praw człowieka wynikające z  Konstytucji RP oraz łamanie praw pracowników wynikających wprost z Kodeksu Pracy.

    Warto zauważyć, że ponad 52% respondentów opowiedziała się „za” wprowadzeniem podstawy programowej dedykowanej bibliotekom szkolnym. Co oznacza, że bibliotekarze chcą ramowego określenia standardów swojej pracy. Nie chcą pełnić potocznie nazywanej roli „zapchaj dziury” czy „człowieka orkiestry”. Kolejnym ważnym problemem, który wybrzmiał wielkim echem w ankiecie jest kwestia podręczników w szkołach podstawowych. Liczba zadań, obowiązków i czynności do wykonania przy obsłudze tej akcji jest ogromna.